Φιλοσοφία, ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, Επιστήμη, ΕΠΙΣΤΗΜΗ
Θέματα Φιλοσοφίας Φιλόσοφοι Φιλοσοφικές και ευρύτερες συζητήσεις

  παλιό site      σκοποί      ελεύθερη εγγραφή/συμμετοχή     επικοινωνία

.

  Φιλοσοφικά άρθρα:
.

Περί Ψυχής

Σκοπός της εργασίας είναι η τεκμηριωμένη ιστορική και κατά συνέπεια κριτική - συγκριτική έρευνα θεμελιωδών ψυχολογικών ερωτημάτων

 

2. Μεσαιωνικές αντιλήψεις της Ψυχής.



2.1 Βυζαντινή περίοδος (1-9ος αιώνας μ.Χ. περίπου).



Η Βυζαντινή περίοδος φιλοσοφικού στοχασμού είναι τεραστία. Αριθμεί, περίπου τα χίλια έτη δράσης μέχρι την λεγόμενη Σχολαστική περίοδο της φιλοσοφίας, την οποία θα αναλύσουμε στην συνέχεια.. Κατά την Βυζαντινή περίοδο(από τον 1ο περίπου μ.Χ. αιώνα έως περίπου τον 9ο μ.Χ. αιώνα) που πρώτα θα μελετήσουμε, θα γίνει προφανές πως οι φιλοσοφίες γενικώς, αλλά και ειδικώς οι Περί Ψυχής στοχασμοί, σχετίζονται άμεσα με την θρησκεία και κυρίως με το Χριστιανικό ρεύμα πίστης. Σε ολόκληρη την Βυζαντινή περίοδο, υπάρχουν σημαντικοί και πολλοί βέβαια, εκπρόσωποι θρησκειών που δίδουν τις φιλοσοφίες τους. Στο παρόν πόνημα, θα περιοριστούμε μόνο στους πιο επιφανείς και πιο συστηματικούς μελετητές του Περί Ψυχής ζητήματος, όπως αυτοί κατεγράφησαν από την Ιστορία της φιλοσοφίας, ένεκα της έκτασης του έργου μας.


α) Ιωάννης ο Χρυσόστομος (345-407 μ.Χ περίπου).

Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, αποτελεί εκπρόσωπο και θιασώτη της Χριστιανικής θρησκείας. Ο Ιωάννης κάμει λόγο Περί Ψυχής, όχι όμως έξω από το πλαίσιο της θρησκείας και θεολογίας του. Αντιλαμβάνεται την Ψυχή με καθαρά θεωρητικό τρόπο: Η ύπαρξη ενός ανώτατου όντος, του Χριστιανικού θεού, αποτελεί τον δημιουργό των πάντων. Αποτελεί και τον δημιουργό της Ψυχής. Η Ψυχή στο ταξίδι της στα εγκόσμια, μακριά αλλά και κοντά από τον Δημιουργό-θεό, δύναται να γνωρίσει πολλά πάθη και να βιώσει και να πράξει αρνητικές πράξεις, με αποτέλεσμα την οριστική απομάκρυνση της από τον Δημιουργό της, άρα και την καταστροφή της θειας δύναμης της. Προς τούτο, ο Ιωάννης θέτει το σκοπό που πρέπει να έχει ο άνθρωπος και κατ΄ επέκταση και η Ψυχή του: Η ομοίωση με τον θεό. Η ένωση της ανθρώπινης Ψυχής και του θεού. Η άποψη που υποστηρίζει ο Ιωάννης, έγκειται στον πλαίσιο πίστης του. Στην θρησκεία του: …"εάν δε εν τω φωτί περιπατωμεν, ως αυτός εστιν εν τω φωτί, κοινωνίαν έχομεν μετ΄ αλλήλων, και το αιμα του Ιησου Χριστου του υιου αυτου καθαρίζει ημας από πάσης αμαρτίας…"1. Η ένωση με τον Χριστιανικό θεό, αποτελεί την τελειότητα των πάντων και την Ψυχική σωτήρια.


β) Γρηγόριος ο Νύσσης (335-394 μ.Χ.).

Ο Γρηγόριος, παρ΄ ότι θιασώτης του Χριστιανισμού, δεν παρουσιάζεται καθόλου δογματικός, αντιθέτως έχει πλούσιο στοχασμό και φλόγα αμφιβολίας. Απαντά και δίδει την δική θεωρία στο Περί Ψυχής ερώτημα, μέσω, κατά του Χριστιανούς, λεγόμενης Ορθόδοξης Χριστιανικής Ανθρωπολογίας2. Ο Νύσσης, ενδιαφέρεται και στοχάζεται αρχικά για την …"διαπραγμάτευση του προβλήματος των σχέσεων Γνώσεως-Πίστεως, ενός προβλήματος που κυριαρχεί σε όλη την χριστιανική φιλοσοφία…"3. Ο Γρηγοριος, δεν δέχεται παθητικά την σχέση θεού-ανθρώπου. Παρ΄ ότι κατατάσσεται στον Δογματισμό, αναρωτιέται για τον ίδιο τον άνθρωπο, σε σχέση πάντα με το θειο. Εδώ έρχεται και το πλαίσιο του Περί Ψυχής στοχασμού του. Ο Γρηγόριος προσεγγίζει, θα λέγαμε, την Ψυχή με δυο τρόπους. Με θεωρητικό αλλά και με εμπειρικό.

Θεωρητική σύλληψη της Ψυχής: Η…"φιλοσοφική του Ανθρωπολογία αποτελεί τη μεγάλη δόξα και το μέγα κατόρθωμα του Γρηγορίου: ο άνθρωπος, επειδή αποτελείται από σάρκα και Ψυχή, ανήκει τόσον στο Βασίλειο του πνεύματος όσον και στο Βασίλειο του σώματος και τα συνδέει και τα δυο σε κόσμο. Όλη η εξέλιξη του ανθρώπου κατευθύνεται από την Ψυχή, διανεμημένη απ΄ αρχής σε όλο το σώμα. Η ενέργεια, όμως, της Ψυχής εκδιπλώνεται βαθμιαία με την ανάπτυξη του ανθρώπου. Πρέπει να διακρίνουμε μεταξύ του ιδεώδους ανθρώπου και εκείνου που ζει στον κόσμο. Εκείνος(ο ιδεώδης άνθρωπος εννοεί-σημείωση δική μου-) είναι αιώνιος, ο εδώ ατελής(εννοεί αυτόν που ζει στα εγκόσμια-σημείωση δική μου-) και παροδικός. Εκείνος ενιαίος και αδιάκριτος (:μη χωρισμένος σε θήλυ και άρρεν), ο εδώ μεμειγμενος και "κεχυμένος εις αίσθησιν". Η επιστροφή στον Θεό καθίσταται δυνατή μόνον, αν ο άνθρωπος αρνηθεί την αίσθηση και βυθιστεί στους χώρους εκείνης της εσωτερικότητας όπου μπορεί να "ιδεί" τον ασύλληπτο και αόρατο…"4. Ο Νύσσης, διατυπώνει την Περί Ψυχής αλλά και περί ανθρώπου θεωρία, επηρεασμένος κατά πολύ όπως φαίνεται από θεωρίες του Πλάτωνα. Ο συγγραφέας διαπιστώνει το αυτό, μέσω της αναφοράς του Νύσσης σε "απάρνηση των αισθήσεων" και σε στροφή "στο αόρατο" κλπ5. ¶ξιο λόγου είναι και το έργο του Γρηγορίου, Βίος Μωϋσέως6 όπου συνεχίζει θα λέγαμε την Χριστιανική ανθρωπολογία του, όπως αυτή ορίζεται από τους Χριστιανούς, σε σχέση με τον Χριστιανικό θεό.

Εμπειρική σύλληψη της Ψυχής: Στο πλαίσιο σύλληψης της Ψυχής, με βάση κυρίως την εμπειρία, ο Νυσσης διατυπώνει εκτενέστερη θεωρία. Εδώ βρίσκεται η αναφορά του στο Πρόσωπον και Ουσία7. Πρόκειται για την ανάλυση της ανθρώπινης ύπαρξης και οντότητας. …"Σε μια γενική θεώρηση του, ως ‘’πρόσωπον’’ ορίζεται μια συγκεκριμένη ανθρώπινη παρουσία, που βρίσκεται σε μια ειδικού τύπου υπαρξιακή κατάσταση. Δια του τρόπου αυτού της εμφάνισης του εκλαμβάνεται ως κατέχον κάποια συγκεκριμένα και ανεπανάληπτα χαρακτηριστικά, τα οποία όμως δεν το οδηγούν σε μια διάρρηξη των σχέσεων του με τα υπόλοιπα πρόσωπα…"8. Εδώ ο Γρηγοριος, όντως, εκλαμβάνει την έννοια της ανθρώπινης προσωπικότητας(πρόσωπον) και κατ΄ επέκταση της ανθρώπινης Ψυχής και των ιδιοτήτων της, με καθαρά εμπειρικό όπως είπαμε χαρακτήρα. Θεωρεί ότι κάθε άνθρωπος έχει ξεχωριστή, διαφορετική από τον καθ΄ ένα, προσωπικότητα και Ψυχή. Διαπίστωση που πολλούς αιώνες μετά, θα χρησιμοποιηθεί στην Επιστημονική πλέον ορολογία και θεμελίωση, της Ψυχό-λογικής μελέτης και έρευνας. Συνεχίζοντας: …"ο όρος ‘’ουσία’’ είναι δηλωτικός των κοινών ιδιωμάτων που ανήκουν σε κάθε πρόσωπο και που εξασφαλίζουν τη φυσική ενότητα του ανθρώπινου γένους …Η διαφοροποίηση, όμως, του ιδιαίτερου προσώπου από την κοινή ουσία δεν ορίζεται μόνον ως προς τα βιολογικά οργανικά ιδιώματα και τις φυσικές λειτουργίες, αλλά κυρίως ως προς τις ηθικές επιλογές και προοπτικές…"9. Επίσης ο Νύσσης, μελετά αρκετά τον τρόπο δράσης της λογικής ικανότητας και γενικότερης σκέψης του ανθρώπου, με Πλατωνικά θα λέγαμε όμως κριτήρια και στοχασμούς: …"Ακολούθως, ο χριστιανός στοχαστής θέτει το ερώτημα που αναφέρεται στην επισήμανση των πραγματικών και λογικών εφαλτηρίων που μας ωθούν στο να ονομάζουμε τον Πέτρο, τον Παύλο και τον Βαρνάβα τρεις ανθρώπους, τη στιγμή που ανήκουν σε μια ουσία, την οποία δηλώνει το όνομα ‘’άνθρωπος’’…"10. Αυτή είναι και ολοκληρωτικά η σύλληψη της ανθρώπινης Ψυχής, στα δυο πλαίσια που θέσαμε.


γ) Ιερός Αυγουστίνος εκ της Ταγάστης της Νουμιδίας της Β. Αφρικής (354-430 μ.Χ.).

Η φιλοσοφία του Ιερού Αυγουστίνου, είναι πολύ ανθηρή τόσο γενικά όσο και ειδικά στον Περί Ψυχής στοχασμό. Η Ψυχό-λογία του, είναι άμεσα συνυφασμένη με την Χριστιανική θρησκεία. Βέβαια όπως αρκετοί Χριστιανοί στοχαστές, έτσι και αυτός είναι βαθιά επηρεασμένος από την Πλατωνική φιλοσοφία όπως αμέσως θα δούμε. Ο στοχασμός του Αυγουστίνου γύρω από την Ψυχή, αποτελεί ένα μείγμα θεωρητικής-φιλοσοφικής και εμπειρικής προσέγγισης. Αντιλαμβάνεται την Ψυχή ,δηλαδή, θεωρητικά στοχαζόμενος περί της εμπειρίας. Για τον λόγο αυτό, σκόπιμα θα δούμε ενιαία την Ψυχό-λογία του φιλοσόφου, δίχως να κάμουμε διαχωρισμούς. Ο Χριστιανικός θεός, είναι η μοναδική αλήθεια. Κάθε τι πέρα από αυτόν, αποτελεί πλάνη. Σκοπός της ανθρώπινης Ψυχής, είναι να βρει την αλήθεια, να βρει τον θεό: …"ο Αυγουστίνος ερωτά, αν υπάρχει αλήθεια. Η απάντηση του είναι καταφατική. Το δεύτερον ερώτημα είναι από πού προέρχεται. Όχι βέβαια από την εξωτερική εμπειρία(στοιχείο Πλατωνικής θεωρίας όπως προείπαμε-σημείωση δική μου-), διότι αυτή μεταβάλλεται, αλλά έσωθεν: "Μέσα μας ενοικεί η αλήθεια" ως πράξη, ως ενέργεια της ψυχής. Όχι του πνεύματος: το πεπερασμένο πνεύμα δεν μπορεί να δημιουργήσει άπειρες αλήθειες. Οι αιώνιες και άπειρες ιδέες κατάγονται από τον Θεόν ως "δόσις αγαθή" και "δώρημα τέλειον".…Με λίγες λέξεις: Έξω της ψυχής δεν υπάρχει αλήθεια και έξω της Εκκλησίας σωτήρια…"11. Ο Αυγουστίνος, όπως βλέπουμε, δίδει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό στην ανθρώπινη Ψυχή. Την θεωρεί ως το μόνο μέσο κατάκτησης και ένωσης με την απόλυτη αλήθεια, ήτοι με τον Χριστιανικό θεό. Αυτός είναι ο αυτό-σκοπός του ανθρώπου. Εδώ ο φιλόσοφος, αναλύει ακόμη περισσότερο του δυο πυρήνες της σκέψης του: …"Η σκέψη του Αυγουστίνου κινείται ανάμεσα σε δυο πόλους, Θεό και Ψυχή: "Θεόν και Ψυχήν θέλω να γνωρίσω. Τίποτε άλλο; Όχι ειλικρινά τίποτε"12. Και προχωρά στις ιδιότητες και στην δομή της ανθρώπινης Ψυχής:

Η Ψυχή είναι υπόσταση: αθάνατη, διότι είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την αλήθεια. Αλλά η αλήθεια ταυτίζεται με τον Θεόν. Και η Ψυχή, επομένως, είναι αθάνατη και αιώνια. Η Ψυχή προς τούτοις, "μετρεί τους χρόνους": "In te, anima mea, tempora mea metior: Μέσα σου, ψυχή μου, μετρώ τους χρόνους μου"…"13. Και είναι λογικό, η ανθρώπινη Ψυχή, κατά τον φιλόσοφο, να έχει τόσο σημαντικές ιδιότητες. Και αυτό γιατί, σκοπός της είναι το απόλυτο. Ο θεός. Κατέχει έτσι τις δυνάμεις για να μπορέσει να επιτελέσει τον σκοπό της. Εδώ ο Αυγουστίνος μελετά περισσότερο εμπειρικά, κάποιες αντιδράσεις της Ψυχής. Παρουσιάζονται οι έννοιες της Μνήμης και της Νόησης: …"Η Ψυχή διαιρεί και συγχρόνως συναιρεί τον χρόνον: Με την μνήμη συγκρατεί ό,τι παρελθόν. Με την ελπίδα(μπορούμε να το παρουσιάσουμε ως Νόηση, με την έννοια του ανθρώπου που θέτει μελλοντικούς σκοπούς, υπολογίζει πιθανότητες κλπ-σημείωση δική μου-) μέσω του παρόντος διοδευει μέσα στο μέλλον και τέλος θεωρεί τον χρόνο και τον συνάπτει σε ενότητα…"14. Αυτό δηλαδή που γενικώς ο Ιερός Αυγουστίνος υποστηρίζει, είναι πως τα πάντα βρίσκονται μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο("Γύρισε πίσω στον ίδιο τον εαυτό σου! Στο εσωτερικό του ανθρώπου κατοικεί η αλήθεια"15).

Ο φιλόσοφος, ερευνά αρκετά σύνθετα θα λέγαμε και το Γνωσιολογικό πρόβλημα με έμφαση ιδίως στην λειτουργία της ανθρώπινης Ψυχής κατά την γνώση, αλλά και την κατάκτηση της γνώσης. Τα κατωτέρω συμβαδίζουν εν μέρει με όσα προηγουμένως είπαμε: …"Κάθε γνώση των κατ΄ αίσθηση ή εξωτερικών πραγμάτων μπορεί να αποτελή καθαρή και μόνον αυταπάτη: γιατί πάντοτε υφίσταται η δυνατότης να μη συμφωνή η εξωτερική πραγματικότης προς τις υποκειμενικές εντυπώσεις των αισθήσεων…"16. Η μόνη πραγματική γνώση, για τον Αυγουστίνο, είναι αυτή που προέρχεται από την Ψυχή μας. Η γνώση από την Ψυχή, είναι πολύ κοντά στην γνώση του θεού. Εκτός αυτών, άξια ανάλυσης είναι η θεωρία Περί της Ελεύθερης Βούλησης17 που εισαγάγει ο Αυγουστίνος, δίδοντας αυτήν την ιδιότητα ως εξαίσιο χάρισμα του ανθρώπου. "Οι άνθρωποι δεν είναι τίποτε άλλο παρά βούληση"18, λέγει ο φιλόσοφος. Τα πάντα δημιουργούνται από αυτήν. Το σημαντικότερο δημιούργημα της βούλησης είναι η αγάπη. Λέγει …"αγάπα και κάμε ό,τι θέλεις"19. Δημιουργείται όμως το εξής πρόβλημα: "Στο πρόσωπο του Αδάμ αμάρτησε η ανθρωπότητα: ο άνθρωπος είναι προκαθορισμένος και λυτρώνεται χάρις στην άπειρη αγαθότητα και ευσπλαχνία του Θεού. Τι μένει τότε από την ελευθέρια του ανθρώπου;…"20. Σε αυτό το ερώτημα, τίθεται και ο προβληματισμός. Σε πρώτη εντύπωση ο Αυγουστίνος φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με την Χριστιανική θρησκεία και με τον Χριστιανικό θεό. Και τούτο γιατί, από πρώτης όψεως, η δυνατότητα βούλησης και ελευθέριας επιλογής μοιάζει όχι με εξαίσιο ιδίωμα της Ψυχής, αλλά με κατάρα αυτής. Κατάρα, καθώς με την ιδιότητα της αυτή η Ψυχή απομακρύνεται από την πηγή, κατά την Χριστιανική πίστη, αλήθειας. Απομακρύνεται από τον θεό. Ο Ιερός Αυγουστίνος δίδει την απάντηση, λοιπόν, στο ερώτημα: …"Η ψυχολογική ελευθέρια ως ελευθέρια εκλογής σε όλες τις καταστάσεις της επίγειας ζωής, ουσιώδης και απαραβίαστη. Η ηθική του ελευθέρια(εννοεί του ανθρώπου στον κόσμο-σημείωση δική μου-), αντιθέτως, εξαρτάται από τη χάρη του Θεού. Γι΄ αυτό η ταπείνωση αποτελεί θεμελιώδη αρετή…"21. Η Ψυχή, έχει την βούληση ως ορθή ικανότητα. Αυτό που για τον φιλόσοφο μετρά, είναι η χρήση της. Η ταπεινή χρήση της βούλησης με βάση τον σκοπό ομοίωσης με τον θεό, εξασφαλίζει στην ανθρώπινη Ψυχή την ευδαιμονία. Σε αντίθετη περίπτωση, η Ψυχή βιώνει την αιώνια απομάκρυνση από τον Δημιουργό και από την, κατά το Χριστιανικό δόγμα, αλήθεια.






 
  επιστροφή στους Αλλοδαπούς φιλοσόφους      πείτε τη γνώμη σας στο forum      επικοινωνία
         Φιλοσοφικά άρθρα 
.
Τι είναι Φιλοσοφία;
Immanuel Kant (1724 -1804)
Η Γενική Βούληση και η βούληση όλων στον Rousseau
Περί Ψυχής
Η Κοινωνική Οικολογία και ο Κομμουναλισμός του Murray Bookchin
Ο Μεταμοντερνισμός στη Φιλοσοφία και ο Gianni Vattimo
Ελεύθερο Λογισμικό
Τεχνολογία και Οικολογία
Η έννοια της αιώνιας ειρήνης κατά τον Καντ
Βαθιά Οικολογία και Βιώσιμη Ανάπτυξη
Απόψεις περί της ουσίας, της αξίας και του δικαίου του Πολέμου
Η Ευθανασία ως ηθικό πρόβλημα
.

                             περισσότερα 

 
         Φιλοσοφικές απόψεις 
.
Τι χρειάζεται η φιλοσοφία σήμερα;
Οι απόγονοι του Σωκράτη
Αφορισμοί
Είμαι ελεύθερος;
Προσκλητήριο δόμησης ή αναδόμησης
Για το θάνατο του Σωκράτη
Υπόδειγμα Ομηρικής Διδασκαλίας
Παιδαγωγοί και Βέβηλοι
.

                             περισσότερα 

 
         Πρόσωπα [ημεδαποί] 
.

Warning: uksort() [function.uksort]: Array was modified by the user comparison function in /home/filosofia/public_html/enter/inc/shows.inc.php on line 623
Σωκράτης
Πλωτίνος
Πλάτων
Λιαντίνης Δ.
Θαλής
Αριστοτέλης
Αναξίμανδρος
.

                             περισσότερα 

 
         Πρόσωπα [αλλοδαποί] 
.

Warning: uksort() [function.uksort]: Array was modified by the user comparison function in /home/filosofia/public_html/enter/inc/shows.inc.php on line 623
Voltaire
Ryle Gilbert
Russell Bertrand
Rousseau J.J.
Nietzsche Friedrich
Marx Karl
Lukasiewicz Jan
Jaspers Karl
Engels Friedrich
Descartes Rene
.

                             περισσότερα 

 
         Θέματα Επιστημών 
.
Για το Βιβλίο Ιστορίας της Στ΄τάξης του Δημοτικού Σχολείου
Οι σημερινές «Σταυροφορίες» των Η.Π.Α., και τα ιστορικά τους Πρότυπα
Αίγυπτος, Ελλάς, Ρώμη: Προσέγγιση και Απώθηση
Η ψυχική ταραχή του Φρόιντ στο λόφο της Ακροπόλεως
Οσμές, αναθυμιάσεις και αρώματα της αρχαιότητας
Παιδαγωγική: Εκπαίδευση και πειθαρχία
.

                             περισσότερα 

 
         Απόπειρες Τέχνης 
.
Χρονοκράτωρ
ΕΑΥΤΟΣ
Υπόψη Ζωής
Τελική Πρόταση
Αρχιτεκτονική ονείρου
Τραγικό πρόσωπο
Η υποταγή του Δία
Το φάντασμα της Αλογόμυγας
.

                             περισσότερα 

 

(c) Filosofia.gr - Όροι και σκοποί χρήσης
σχεδιασμός, υποστήριξη: Hyper Center